Ic

Iċ-Ċittadella f’Għawdex:

TAGĦRIF ĠENERALI:

Iċ-Ċittadella t’Għawdex kienet magħrufa wkoll bħala l-GRAN KASTELL (Gran Castello) u ilha żmien twil imdawra bis-swar. L-għan tagħha minn dejjem kien li toffri kenn lill-popolazzjoni Għawdxija waqt il-ħbit tal-furbani.

Iċ-Ċittadella u r-Rabat fl-1790 fi tpenġija bil-water colours li tinsab fil-Mużew tal-Katidral.

Iċ-Ċittadella hija mibnija fuq għolja. Din l-għolja kienet użata mill-Feniċi, Kartaġiniżi u Rumani. X’aktarx li kienu r-Rumani li bnew l-ewwel swar madwar iċ-Ċittadella u parti mir-Rabat tal-lum. In-nies kienu joqogħdu ’l ġewwa minn dawn is-swar. Fi żmien ir-Rumani Għawdex sar Muniċipju għalih. Meta ngħidu MUNIĊIPJU, dan kien ifisser li l-Għawdxin kellhom sehem fit-tmexxija ta’ arthom. F’nofs iċ-Ċittadella kien hemm it-tempju ta’ Ġuno fuq l-istess post fejn illum hemm il-Katidral.

Meta l-Għarab ħakmu l-Gżejjer Maltin wara s-sena 870 W.K., il-belt ewlenija ta’ Għawdex semmewha Mdina, bħal dik ta’ Malta . Għad baqa’ triq li jisimha “Triq Bieb l-Imdina” bħala tifkira ta’ dan l-isem.

Dehra tas-swar u l-Katidral

F’Settembru 1429, Kajd Ridavan u l-furbani Musulmana tiegħu attakkaw il-Gżejjer Maltin. Il-pirati ta’ Kajd Ridavan kienu b’kollox ilaħħqu xi 18,000 ruħ. L-Imdina (ta’ Malta ) ma rnexxilux jirbaħha. Ħabat għaċ-Ċittadella t’Għawdex, ħarbatha u ħa bosta Għawdxin ilsiera.

Il-Kavallieri ta’ San Ġwann waslu fil-Gżejjer Maltin fl-1530. L-ewwel Granmastru kien L’Isle Adam. Id-dħul tal-Granmastru fiċ-Ċittadella sar fil-15 ta’ Mejju 1531. Insibu li bosta Għawdxin kienu jgħixu wara s-swar taċ-Ċittadella minħabba l-pirati. Kelma oħra flok pirati hija sibbien. Dawn kienu ħallelin tal-baħar. Anke dawk li kienu jaħdmu fl-irħula u fil-kampanja, fil-għaxija kienu jorqdu ’l ġewwa mis-swar. Sa l-1637 bil-liġi, l-Għawdxin kienu obbligati jgħaddu l-lejl ’il ġewwa mis-swar.

Fl-1551 il-kursar Dragut b’10,000 ruħ ħarbat lil Malta . Baqa’ sejjer Għawdex fejn rebaħ iċ-Ċittadella u ħa lill-Għawdxin kollha bħala lsiera. Ħalla biss lix-xjuħ u xi ftit żmagati. Is-swar taċ-Ċittadella kienu dgħajfa u kien hemm biss bumbardier wieħed. Jingħad li xi Għawdxin, meta raw li ma setgħu jagħmlu xejn, niżlu mas-swar bil-ħbula matul il-lejl u staħbew f’xi bjar sakemm telaq Dragut.

Iċ-Ċittadella ma ġietx attakkata fl-Assedju l-Kbir ta’ l-1565. Fl-1567 il-Granmastru La Valette qatta’ erbat ijiem fiċ-Ċittadella u ordna li għandu jissewwa l-Kastell taċ-Ċittadella.

Iċ-Ċittadella bdiet tiġi rranġata bis-serjeta` fl-1599 taħt l-inġinier Rinaldini. Fi żmien il-Granmastru Wignacourt (1601-1622) ix-xogħlijiet tlestew u ċ-Ċittadella u t-telgħa li tagħti għaliha iffurmat ruħha għal kif nafuha llum.

Il-Ġeneral Franċiż Reynier, taħt il-kmand ta’ Napuljun attakka lil Għawdex fl-1798. Bħala fortifikazzjonijiet prinċipali Għawdex kellu ċ-Ċittadella u l-forti Chambray. Iċ-Ċittadella kienet l-ewwel li ċediet u l-imfietaħ tal-Belt ingħataw lil Reynier. Mill-banda l-oħra, meta bdiet ir-rewwixta kontra l-Franċiżi fit-2 ta’ Settembru 1798, il-Franċiżi nqaflu fiċ-Ċittadella u ddefendew ruħhom hemm ġew. Huma abbandunaw il-forti Chambray mill-ewwel.

F’Ottubru, wara li ġie Lord Nelson, il-Franċiżi ċedew. Għawdex għadda f’idejn l-Għawdxin immexxija mill-Arċipriet Cassar. Fiċ-Ċittadella sabu ħażna kbira ta’ armi li kienu ħallew warajhom il-Franċiżi. Wara li ċedew il-Franċiżi, il-Gżejjer Maltin għaddew taħt idejn l-Ingliżi.

Illum iċ-Ċittadella qiegħda tiġi restawrata bil-mod wara li għaddiet minn perjodu twil ta’ abbandun.

Il-Katidral ta’ Għawdex:

Il-Katidral li hemm fiċ-Ċittadella huwa iddedikat lil Santa Marija u minn qabel l-1435 kien ġa jissejjaħ ukoll il-Matriċi. Dan għax minnu ħarġu l-parroċċi l-oħra t’ Għawdex. Żewġ parroċċi Għawdxin huma n-Nadur u s-Sannat.

Il-Katidral jiddomina kwalunkwe xena taċ-Ċittadella.

Il-Katidral huwa mibni fuq stil Barokk. Il-pjanti saru mill-perit Lorenzo Gafa`. Inbena bejn l-1696 u l-1711. Kien żmien il-Kavallieri. Fl-1693 terremot qawwi kien waqqa’ saħansitra l-koppla tal-Katidral l-antik.

Il-Matriċi saret il-knisja tas-sinjuri u ħafna ħallewlha anke propjeta` u flus.

Mill-Matriċi ħarġu l-parroċċi l-oħra Għawdxin. Xi parroċċi Għawdxin li ħarġu mill-Matriċi huma x-Xewkija, l-Għarb, in-Nadur, il-Qala, ix-Xagħra, is-Sannat u ż-Żebbuġ.

Illum il-Matriċi hija l-Katidral ta’ Għawdex. Il-Katidral ta’ Għawdex huwa separat minn dak ta’ Malta . Għawdex huwa djoċesi għalih u għandu l-Isqof tiegħu. Kien fl-1864, meta l-Papa kien Piju IX, li Għawdex inqata’ minn Malta u sar djoċesi għalih.

Fil-Katidral insibu Arkivju u Mużew. (Ara stampa ta' KWADRU fil-Muzew)

L-ASSEDJU L-KBIR TA’ GĦAWDEX 1551:

F’Lulju ta’ l-1551 il-Granmastru kien Juan d’Omedes u l-gvernatur taċ-Ċittadella kien l-Aragoniż Fra Galatiano de Sesse. Rajjes Dragut, furban u pirata, ħabat għal Għawdex b’ 10,000 ruħ. L-Għawdxin daħlu għall-kenn taċ-Ċittadella biex jiddefendu ruħhom.

Dragut niżel l-Imġarr u ġibed lejn ir-Rabat. Il-Ġimgħa 24 ta’ Lulju beda l-attakk fuq iċ-Ċittadella. Iċ-Ċittadella kellha bumbardier wieħed biss. Bumbardier kien raġel li jispara l-kanuni. Dan il-bumbardier intlaqat u ġie ferut. Bil-lejl bosta Għawdxin niżlu bil-ħbula minn mas-swar u ħarbu jistaħbew fil-bjar u fl-għerien tal-kampanja. F’jumejn (sal-Ħadd) xi swar kienu ġa waqgħu bil-balal li sparaw il-pirati ta’ Dragut.

Il-gvernatur fittex ftehim. Ftiehem ma’ Dragut li jiftaħlu l-bibien taċ-Ċittadella u t-Torok kellhom iħallu liberi 40 ruħ minn fost il-kbarat tal-gżira. L-oħrajn kellhom jittieħdu lsiera. Anke l-kappillan tal-Matriċi ttieħed ilsir. Huwa miet fil-jasar.

Jgħidu li ċertu Bernardo de Opuo, suldat, qatel lil martu u liż-żewġ uliedu bniet biex dawn ma jitkaxkrux fil-jasar. Bernardo miet jiġġieled.

Għal ftit snin wara l-1551, Għawdex baqa’ bla popolazzjoni u fi stat ta’ abbandun. Bil-mod xi Għawdxin infdew mill-jasar. Fost il-mifdija kien hemm il-kappillan ta’ San Ġorġ, Dun Lawrenz.

Il-Katidral huwa l-iktar bini importanti li ssib fiċ-Ċittadella t’Għawdex. Il-pjanti tal-Katidral saru mill-perit Lorenzo Gafa`. L-istil li uża Gafa` huwa dak Barokk. Qabel dan, terremot qawwi fl-1693 kien anke qered biċċa mill-koppla. Il-bini tal-lum tela’ bejn l-1696 u l-1711. Dan ifissser li l-Katidral preżenti dam 15-il sena jinbena. Fl-1864 Għawdex sar djoċesi għalih u beda jkollu l-isqof tiegħu. Dan sar fi żmien il-Papa Piju IX. Minbarra l-Katidral, fiċ-Ċittadella nsibu xi bini ieħor importanti. Insemmu l-bini tal-Qorti kif ukoll mhux inqas minn ħames (5) Mużewijiet:

Il-Mużew ta’ l-Arkeoloġija,
Il-Mużew tal- Folklor,
Il-Mużew tal-Katidral,
L-Armerija
Il-Mużew ta’ l-Istorja Naturali.