L-Għar il-Kbir jinsab fil-limiti ta’ Ħad-Dingli, mhux bogħod mill-cart ruts ta’ Clapham Junction u lanqas wisq bogħod mill-Buskett. Fil-passat dan il-għar kien joffri abitazzjoni lil numru ta’ familji Maltin. Xi barranin li żaru Malta, kitbu kif l-abitanti ta’ l-Għar il-Kbir tant kienu marbutin mal-ħajja tagħhom fl-għar, li kienu jiddejqu meta jkollhom bżonn joħorġu minnu ħalli jmorru xi qadja. Nies li jgħixu fl-għerien jissejħu TROGLODITI.

L-Għar il-Kbir fih tmien għerien żgħar imdawra ma’ l-għar prinċipali. Il-kumpless kollu ġie mħaffer f’żewġ livelli. Is-saqaf ta’ l-għar illum jinsab imġarraf. L-abitanti bnew anke ħitan biex jifirdu kamra minn oħra.

Ma sibniex tpenġija fl-għerien imma hemm xogħol bl-użu tal-ġebla Maltija: ħofor fis-saqaf, kanali, xkafef u niċeċ. (Fir-ritratt tidher xena mill-Għar il-Kbir kif jidher illum)

Ma nafux meta l-Maltin marru jgħixu fl-Għar il-Kbir għall-ewwel darba. Fl-1544 tissemma persuna ‘Simone Camilleri ta’ l-Għar il-Kbir’.  Ġan Franġisk Abela, li kiteb l-ewwel storja ta’ Malta, jinkludi l-Għar il-Kbir bħala post ta’ abitazzjoni, daqs li kieku kien xi raħal komuni. Abela jiddeskrivi l-Għar bħala  Għar Kbir fejn jgħixu 117-il ruħ, imqassma  f’27 familja.  Abela jiddeskrivi dawn l-abitanti bħala rgħajja, jieħdu ħsieb in-nagħaġ.

Il-kittieb Ġermaniż Athanasius Kircher (1602-1680) kiteb dwar l-Għar il-Kbir fil-ktieb MUNDUS  SUBTERRANEUS (li tfisser Dinja taħt l-art) – Kircher     qal kif meta żar l-għar, laqgħuh nies li huwa iddeskriva bħala ‘twal, b’saħħithom u lebsin ilbies sempliċi’. Huwa innota wkoll li n-nisa li kienu jgħixu fil-għar kienu nisa pjuttost sbieħ. In-nies ta’ l-Għar kienu jieklu ħaxix, ġobon u ħobż moħmi minnhom stess; kienu jużaw demel tal-baqar biex iqabbdu xi ħuġġieġa. L-irġiel kienu jaħdmu l-għelieqi u jrabbu annimali; dawn l-annimali mbagħad kienu jinbiegħu fis-sua ta’ xi belt, l-aktar l-Imdina. In-nisa kienu jieħdu ħsieb it-tfal u jagħmlu l-ġobon. L-ilma tax-xorb kien jinħażen taħt l-art. L-Għar kellu xafts għall-arja; dawn ix-xafts kienu magħmulin b’tali mod li r-riħ u x-xita ma kinux jidħlu minnhom. L-Għar kien imżejjan b’kurċifissi u santi tal-qaddisin.

Il-popolazzjoni ta’ l-Għar bil-mod il-mod bdiet tonqos mal-medda taż-żmien. Però fil-bidu tad-19-il Seklu xi uħud kienu għadhom jgħixu fih. Skond it-tradizzjoni, kien il-Gvern Kolonjali Ngliż li f’xi snin madawar l-1830 keċċa l-abitanti mill-Għar u ġiegħelhom jissetiljaw f’xi rħula tal-viċin. Fl-arkivji tal-parroċċa ta’ Ħad-Dingli jissemmew nies li kienu jgħixu fl-Għar il-Kbir. Eżempju: fl-1699 Franco Vella ta’ 53 sena kien jgħix hemm ma’ martu Filumena ta’ 38 sena.

Nistgħu nikkonkludu li l-abitanti ta’ l-Għar il-Kbir kienu nies komuni, nies bħal dawk li wieħed seta' jiltaqa' magħhom fl-irħula l-oħra Maltin u Għawdxin.

Ara iktar RITRATTI ta' l-Għar il-Kbir (<>)